Washington Square

Henry James

Chương 1

Trong một quãng thuộc nửa đầu thế kỷ này, nhất là vào phần sau của nửa thế kỷ ấy, ở thành phố New York có một vị bác sĩ hành nghề phát đạt, được trọng vọng đến một mức có lẽ hiếm thấy, ngay cả ở Hoa Kỳ, nơi những người xuất sắc trong y giới bao giờ cũng được trọng vọng. Nghề này ở Mỹ luôn được kính trọng, và ở đây, hơn bất cứ nơi nào khác, đã khẳng định được rằng mình xứng với tên gọi “nghề trí thức”. Ở một đất nước mà muốn có vai vế trong xã hội, người ta phải tự kiếm ra thu nhập hoặc làm ra vẻ mình tự kiếm ra, nghề chữa bệnh dường như hội tụ rất đầy đủ hai điều vốn được người đời nể trọng. Nghề ấy thuộc lĩnh vực thực tiễn, mà ở Hoa Kỳ đó là một ưu điểm lớn; đồng thời còn được ánh sáng khoa học soi tới — một điều được coi trọng trong một cộng đồng mà lòng yêu tri thức không phải lúc nào cũng đi đôi với thời giờ nhàn rỗi và cơ hội. Một phần danh tiếng của Bác sĩ Sloper nằm ở chỗ học vấn và tay nghề của ông rất cân bằng; ông là người ta có thể gọi là một bác sĩ uyên bác, song những cách chữa trị của ông chẳng có gì trừu tượng — bao giờ ông cũng dặn người bệnh phải dùng một thứ gì đó. Dù được xem là người hết sức kỹ lưỡng, ông không nặng lý thuyết đến mức gây khó chịu, và nếu đôi lúc ông giải thích vấn đề tỉ mỉ hơn mức xem ra cần thiết cho người bệnh, ông cũng chẳng bao giờ đi xa đến chỗ chỉ trông cậy vào lời giải thích (như một số thầy thuốc người ta từng nghe nói), mà luôn để lại một đơn thuốc bí hiểm. Có những bác sĩ chỉ để lại đơn thuốc mà chẳng giải thích lấy một lời; ông cũng không thuộc hạng ấy, mà xét cho cùng đó mới là hạng thô lậu nhất. Đến đây hẳn đã rõ tôi đang tả một người thông minh; và quả thực đó chính là lý do Bác sĩ Sloper nổi danh trong thành phố. Vào thời kỳ câu chuyện của chúng ta chủ yếu nói tới ông, ông trạc năm mươi tuổi, và đang được mến mộ hơn bao giờ hết. Ông rất hóm hỉnh, và trong giới thượng lưu New York ông có tiếng là người lịch duyệt — quả thực, ông cũng đủ lịch duyệt để xứng với tiếng ấy. Tôi vội nói thêm, để tránh mọi sự hiểu lầm có thể có, rằng ông không có chút gì của một kẻ lang băm. Ông là người hết sức ngay thẳng — ngay thẳng đến một mức có lẽ ông chưa từng có dịp chứng tỏ hết; và không kể lòng ưu ái hết mực của giới bệnh nhân vốn khá thích khoe rằng họ có vị bác sĩ “thông minh nhất” cả nước, ông vẫn ngày ngày chứng tỏ mình quả có những tài năng như lời người đời. Ông có óc quan sát, thậm chí còn là một triết gia; ông thông minh một cách tự nhiên đến thế, lại (như người đời vẫn nói) chẳng phải mất công chút nào, nên chưa bao giờ chỉ cốt gây ấn tượng, cũng không có những mánh lới vặt vãnh hay vẻ làm bộ làm tịch của những người có danh tiếng xoàng xĩnh. Phải thừa nhận rằng vận may đã ưu ái ông, và con đường đến cảnh sung túc đối với ông thật êm ái. Năm hai mươi bảy tuổi, vì tình yêu, ông cưới cô Catherine Harrington, một thiếu nữ New York rất duyên dáng; ngoài nét duyên dáng ấy, bà còn mang đến cho ông một món hồi môn đáng kể. Bà Sloper hiền hòa, duyên dáng, thạo nhiều tài nghệ, thanh lịch, và năm 1820 bà là một trong những cô gái xinh đẹp của chốn đô hội nhỏ bé nhưng đầy hứa hẹn ấy, lúc bấy giờ còn quây quanh Battery, trông xuống vịnh, với ranh giới phía bắc được đánh dấu bằng những dải cỏ ven phố Canal. Ngay ở tuổi hai mươi bảy, Austin Sloper đã có tên tuổi đến mức chuyện ông được một thiếu nữ quý phái, có thu nhập mười nghìn đô la và đôi mắt quyến rũ nhất đảo Manhattan, chọn giữa một tá người cầu hôn cũng bớt có vẻ khác thường. Đôi mắt ấy, cùng một vài thứ đi kèm, trong chừng năm năm đã đem lại niềm mãn nguyện lớn lao cho vị bác sĩ trẻ, một người chồng vừa hết lòng vì vợ, vừa hết sức hạnh phúc. Việc lấy một người vợ giàu có không làm thay đổi con đường ông đã tự vạch ra, và ông vẫn chuyên tâm theo nghề với một mục đích rõ ràng, chẳng khác nào ông vẫn không có nguồn sống nào khác ngoài phần của mình trong gia sản khiêm tốn mà ông đã chia với các anh chị em khi cha qua đời. Mục đích ấy không chủ yếu là kiếm tiền — đúng hơn là học được điều gì đó và làm được việc gì đó. Học được điều gì thú vị, làm được việc gì có ích — đại khái đó là chương trình ông đã vạch ra; còn việc vợ ông có thu nhập chỉ là chuyện ngẫu nhiên, theo ông chẳng hề làm thay đổi giá trị của chương trình ấy. Ông thích công việc chữa bệnh, thích vận dụng tài năng và lấy làm vui vì biết mình có tài; ông không thể làm nghề gì khác nếu không làm bác sĩ, điều ấy hiển nhiên đến nỗi ông cứ tiếp tục làm bác sĩ, trong những điều kiện tốt nhất có thể có. Tất nhiên, cảnh nhà sung túc giúp ông bớt được nhiều nỗi nhọc nhằn, còn nhờ vợ thuộc “giới danh giá nhất”, ông có được khá nhiều bệnh nhân mà các triệu chứng, nếu tự thân không đáng quan tâm hơn triệu chứng của những người thuộc tầng lớp dưới, thì ít ra cũng biểu lộ đều đặn hơn. Ông muốn có kinh nghiệm, và trong vòng hai mươi năm ông đã có được rất nhiều. Cũng phải nói thêm rằng kinh nghiệm có khi đến với ông theo những cách mà, bất kể tự thân có giá trị ra sao, ông hoàn toàn không muốn đón nhận. Đứa con đầu lòng của ông, một bé trai hứa hẹn một tương lai phi thường — điều mà ông bác sĩ, vốn không dễ hào hứng, tin chắc — qua đời năm lên ba, bất chấp mọi cách mà lòng thương yêu của người mẹ và kiến thức y học của người cha có thể nghĩ ra để cứu cậu bé. Hai năm sau, bà Sloper sinh đứa con thứ hai — giới tính của đứa trẻ tội nghiệp khiến ông bác sĩ cảm thấy đây không phải một sự thay thế tương xứng cho đứa con đầu lòng ông hằng thương tiếc, đứa con mà ông từng tự hứa sẽ nuôi dạy thành một người đàn ông đáng khâm phục. Cô con gái nhỏ là một nỗi thất vọng; nhưng đó chưa phải điều tệ hại nhất. Một tuần sau khi cô chào đời, người mẹ trẻ, trước đó vẫn đang hồi phục tốt như người ta thường nói, bỗng có những triệu chứng đáng lo ngại, và chưa đầy một tuần sau nữa, Austin Sloper đã trở thành người góa vợ.

Là người làm nghề giữ cho người ta sống, quả thực ông đã làm chẳng ra sao trong chính gia đình mình; và một bác sĩ thông minh mà trong vòng ba năm mất cả vợ lẫn cậu con trai nhỏ có lẽ phải sẵn sàng chịu người đời ngờ vực hoặc tay nghề, hoặc tình thương của mình. Tuy nhiên, người bạn của chúng ta thoát được sự chỉ trích: nghĩa là ông thoát được mọi lời chỉ trích trừ lời của chính mình, mà chính ông lại là người phê phán am tường và đáng sợ hơn hẳn bất cứ ai. Suốt quãng đời còn lại, ông mang gánh nặng của lời phê phán hết sức thầm kín ấy, và mãi mang những vết sẹo của trận đòn mà bàn tay mạnh nhất ông từng biết đã giáng cho ông trong đêm sau khi vợ mất. Người đời, như tôi đã nói, vốn coi trọng ông, lại quá thương xót nên không nỡ mỉa mai; nỗi bất hạnh khiến ông thêm đáng chú ý, thậm chí còn góp phần khiến ông được ưa chuộng. Người ta nhận xét rằng ngay cả những gia đình làm nghề y cũng không tránh được những dạng bệnh âm thầm khó phát hiện hơn, và xét cho cùng, Bác sĩ Sloper từng mất những bệnh nhân khác ngoài hai người tôi vừa nhắc đến; thế là đã có một tiền lệ đáng trọng. Ông còn lại cô con gái nhỏ, và dù cô không được như ông từng mong muốn, ông cũng định bụng sẽ gắng nuôi dạy cô cho thật tốt. Ông có sẵn một vốn uy quyền chưa dùng đến, mà đứa trẻ, trong những năm đầu đời, được hưởng lợi rất nhiều từ đó. Lẽ đương nhiên, cô được đặt tên theo người mẹ tội nghiệp, và ngay cả thuở cô còn bé bỏng nhất, ông bác sĩ cũng không bao giờ gọi cô bằng tên nào khác ngoài Catherine. Cô lớn lên thành một đứa trẻ rất cứng cáp và khỏe mạnh, và khi nhìn cô, cha cô thường tự nhủ rằng dẫu cô có thế nào, ít ra ông cũng không phải lo mất cô. Tôi nói “dẫu cô có thế nào”, bởi nói thật thì — Nhưng sự thật này, tôi sẽ để sau mới kể.

---