Thuyết phục

Jane Austen

Chương 1

Ngài Walter Elliot, ở dinh thự Kellynch, hạt Somersetshire, là người mỗi khi muốn giải khuây thì chẳng bao giờ cầm đến cuốn sách nào ngoài Danh bạ tòng nam tước; ở đó, ông tìm được thú tiêu khiển lúc nhàn rỗi, niềm an ủi khi ưu phiền; ở đó, niềm ngưỡng mộ và kính trọng trỗi dậy trong ông khi ngắm nghía số ít tước vị còn truyền lại từ những đợt sắc phong đầu tiên; ở đó, mọi nỗi khó chịu do chuyện trong nhà gây nên tự nhiên hóa thành thương hại và khinh miệt khi ông giở qua danh sách những tước vị mới được phong trong thế kỷ trước, dài gần như vô tận; và ở đó, nếu mọi trang khác đều không còn tác dụng, ông vẫn có thể đọc tiểu sử của chính mình với niềm hứng thú không bao giờ cạn. Cuốn sách yêu quý ấy bao giờ cũng mở ra đúng trang này:

Dòng họ Elliot ở dinh thự Kellynch.

“Walter Elliot, sinh ngày 1 tháng 3 năm 1760, kết hôn ngày 15 tháng 7 năm 1784 với Elizabeth, con gái quý ông James Stevenson ở South Park, hạt Gloucester; phu nhân này (mất năm 1800) sinh cho ông các con: Elizabeth, sinh ngày 1 tháng 6 năm 1785; Anne, sinh ngày 9 tháng 8 năm 1787; một con trai chết lưu, ngày 5 tháng 11 năm 1789; Mary, sinh ngày 20 tháng 11 năm 1791.”

Đoạn ấy nguyên văn đúng như thế khi từ nhà in đưa ra; nhưng Ngài Walter đã bổ sung cho hoàn thiện bằng cách thêm sau ngày sinh của Mary những lời này, để chính ông cùng gia đình tiện tra cứu — “Kết hôn ngày 16 tháng 12 năm 1810 với Charles, con trai và người thừa kế của quý ông Charles Musgrove ở Uppercross, hạt Somerset”, đồng thời chèn hết sức chính xác ngày tháng ông mất vợ.

Tiếp đó là lịch sử và bước đường hưng thịnh của dòng họ lâu đời, đáng kính ấy, được kể theo lối thông thường; dòng họ thoạt tiên đến định cư ở Cheshire ra sao; được nhắc đến trong sách của Dugdale thế nào, từng giữ chức trưởng quan tư pháp của hạt, đại diện cho một thị trấn tại ba khóa Nghị viện liên tiếp, lập công tận trung, rồi được phong tước tòng nam tước vào năm trị vì đầu tiên của Charles II, cùng đầy đủ những người vợ tên Mary, tên Elizabeth mà họ từng cưới; tất cả hợp thành hai trang sách khổ mười hai đẹp đẽ, kết thúc bằng gia huy và châm ngôn — “Nơi cư ngụ chính, dinh thự Kellynch, hạt Somerset”, rồi ở đoạn chót lại có nét chữ của Ngài Walter:

“Người dự kiến thừa kế, quý ông William Walter Elliot, chắt của Ngài Walter thứ hai.”

Ở Ngài Walter Elliot, mọi nét tính cách đều bắt đầu và kết thúc bằng lòng tự phụ; tự phụ về dung mạo và địa vị. Thuở trẻ ông đẹp trai nổi bật; đến tuổi năm mươi tư, ông vẫn là một người đàn ông rất đẹp. Ít có người phụ nữ nào bận tâm đến nhan sắc của mình hơn ông, và ngay cả người hầu riêng của một vị huân tước vừa được phong cũng chẳng thể hả hê hơn ông về chỗ đứng của mình trong xã hội. Ông cho rằng cái phúc có nhan sắc chỉ kém cái phúc có tước tòng nam tước; và Ngài Walter Elliot, người hội đủ hai ân huệ ấy, luôn là đối tượng được ông kính trọng và tôn sùng nhiệt thành hơn cả.

Ngoại hình và địa vị của ông quả cũng có một lý do chính đáng để được ông yêu quý: hẳn chính nhờ chúng mà ông lấy được một người vợ có phẩm cách tốt đẹp vượt xa mức một người tính nết như ông xứng đáng có được. Phu nhân Elliot từng là một người phụ nữ ưu tú, sáng suốt và hiền hậu; nếu có thể bỏ qua cơn si mê thuở trẻ đã khiến bà trở thành Phu nhân Elliot, thì từ đó về sau, cả sự suy xét lẫn cách hành xử của bà chẳng có gì cần được lượng thứ. Suốt mười bảy năm, bà khi thì chiều theo, khi thì làm nhẹ bớt, khi thì che giấu những tật xấu của chồng, và giúp ông thực sự trở nên đáng kính hơn; dù bản thân không phải người hạnh phúc nhất trần đời, bà vẫn tìm thấy ở bổn phận, bạn bè và con cái đủ lẽ để gắn bó với cuộc sống, để khi phải từ giã tất cả, bà không thể dửng dưng. Ba cô con gái, mà hai cô lớn mới mười sáu và mười bốn tuổi, là một di sản đáng sợ cho người mẹ phải để lại, hay đúng hơn là một gánh trách nhiệm đáng sợ khi phó vào quyền uy và sự dìu dắt của một người cha tự phụ, ngốc nghếch. Tuy vậy, bà có một người bạn rất thân, một phụ nữ sáng suốt, đáng quý, vì quyến luyến bà sâu sắc mà đã dọn đến ở ngay gần, trong làng Kellynch; Phu nhân Elliot trông cậy chủ yếu vào lòng tốt cùng lời khuyên của người bạn ấy để giúp đỡ các con tốt nhất, giữ vững những nguyên tắc tốt đẹp và những điều bà hằng hết lòng lo dạy dỗ các con gái.

Người bạn ấy và Ngài Walter không lấy nhau, bất kể những người quen có thể từng trông đợi gì về chuyện đó. Mười ba năm đã trôi qua kể từ ngày Phu nhân Elliot mất, họ vẫn là láng giềng gần nhà và bạn bè thân thiết, một người vẫn góa vợ, người kia vẫn góa chồng.

Phu nhân Russell, tuổi tác và tính nết đều đã chín chắn, lại rất dư dả tiền của, không nghĩ đến việc tái giá thì chẳng có gì cần phân trần với thiên hạ, vốn hay bất mãn vô lý khi một người đàn bà có tái giá hơn là khi người ấy không tái giá; nhưng việc Ngài Walter vẫn ở vậy lại cần được giải thích. Vậy xin thưa, Ngài Walter, như một người cha tốt (sau một hai phen cầu hôn hết sức viển vông và lặng lẽ chịu thất vọng), vẫn tự hào rằng mình ở vậy là vì các con gái thân yêu. Vì một cô con gái, cô cả, ông thực lòng sẵn sàng từ bỏ bất cứ điều gì, miễn là điều ấy không có sức cám dỗ ông quá lớn. Ở tuổi mười sáu, Elizabeth đã nhận lấy hết những quyền hạn và vị thế của mẹ trong chừng mực có thể; vì rất đẹp, lại rất giống cha, cô luôn có ảnh hưởng lớn đối với ông, và hai cha con cứ thế sống với nhau hết sức vui vẻ, thuận hòa. Hai người con còn lại thì kém giá trị hơn nhiều. Mary nhờ trở thành bà Charles Musgrove mà có được chút vai vế vay mượn; còn Anne, với tâm hồn thanh nhã và tính tình dịu dàng, đáng lẽ phải được bất cứ ai có hiểu biết thực sự coi trọng, lại chẳng là gì trong mắt cả cha lẫn chị; lời cô nói không có trọng lượng, cô luôn phải chịu phần bất tiện — cô chỉ là Anne.

Quả vậy, với Phu nhân Russell, cô là cô con gái đỡ đầu, là người bà cưng quý, là người bạn bà hết sức yêu thương và trân trọng. Phu nhân Russell yêu quý cả ba; nhưng chỉ ở Anne bà mới có thể tưởng như người mẹ đã sống lại.

Vài năm trước, Anne Elliot từng là một cô gái rất xinh đẹp, nhưng vẻ tươi tắn của cô sớm phai tàn; mà ngay cả khi nhan sắc ấy đương độ rực rỡ, cha cô cũng chẳng thấy ở cô mấy điều đáng ngắm (những đường nét thanh tú và đôi mắt sẫm màu dịu dàng của cô khác ông hoàn toàn), thì giờ đây, khi cô đã héo hắt, gầy gò, những nét ấy càng chẳng có gì khơi được lòng quý trọng của ông. Ông vốn chẳng mấy hy vọng, và giờ thì không còn chút hy vọng nào, có ngày được đọc tên cô ở một trang khác trong cuốn sách yêu quý. Chuyện kết thông gia cho xứng tầm chỉ có thể trông vào Elizabeth, bởi Mary chỉ lấy chồng trong một gia đình lâu đời ở miền quê, đáng kính và nhiều của cải, thành thử cô đem lại mọi danh giá mà chẳng nhận được chút nào: Elizabeth, sớm muộn rồi cũng sẽ lấy được người xứng đôi.

Cũng có khi một người phụ nữ ở tuổi hai mươi chín lại đẹp hơn mười năm trước; và nói chung, nếu không đau ốm hay lo phiền, thì ở tuổi ấy hầu như chẳng có nét duyên nào mất đi. Elizabeth là một trường hợp như thế, vẫn là cô Elliot xinh đẹp như lúc mới trổ mã mười ba năm về trước; vì vậy, Ngài Walter có thể được tha thứ về việc quên tuổi con gái, hoặc ít ra cũng chỉ nên bị coi là ngốc một nửa khi nghĩ rằng ông và Elizabeth vẫn tươi tắn như xưa giữa cảnh nhan sắc của tất cả mọi người khác đều suy tàn; bởi ông thấy rất rõ những người còn lại trong gia đình và giới quen biết đang già đi đến mức nào. Anne hốc hác, Mary thô kệch, mặt mũi người nào quanh vùng cũng xấu đi, và những vết chân chim sinh sôi nhanh chóng quanh thái dương Phu nhân Russell từ lâu đã khiến ông đau lòng.

Elizabeth không hoàn toàn mãn nguyện về bản thân như cha. Mười ba năm nay, cô là nữ chủ nhân dinh thự Kellynch, quán xuyến và điều hành mọi việc với vẻ tự chủ, quyết đoán chẳng bao giờ khiến ai tưởng cô ít tuổi hơn tuổi thật. Suốt mười ba năm, cô đón tiếp khách khứa, đặt ra mọi phép tắc trong nhà, đi đầu ra cỗ xe bốn ngựa kéo, và bước ngay sau Phu nhân Russell mỗi khi rời bất cứ phòng khách hay phòng ăn nào trong vùng. Mười ba mùa đông, sương giá nối nhau trở lại, đã thấy cô nhảy điệu mở màn ở mọi vũ hội có tiếng mà giới giao du ít ỏi quanh vùng có thể tổ chức; mười ba mùa xuân đã nở hoa khi cô cùng cha lên Luân Đôn, hưởng vài tuần vui thú thường niên giữa giới thượng lưu. Nhớ lại tất cả những điều ấy, lại biết mình đã hai mươi chín tuổi, cô không khỏi đôi phần tiếc nuối và lo âu; cô hoàn toàn tin rằng mình vẫn đẹp như xưa, nhưng cảm thấy những năm tháng nguy hiểm đang đến gần, và sẽ hết sức vui mừng nếu có thể chắc rằng trong vòng một hai năm tới sẽ được một người thuộc dòng dõi tòng nam tước ngỏ lời cầu hôn một cách xứng đáng. Khi ấy cô mới có thể lại cầm cuốn sách trên hết mọi cuốn sách lên mà vui thích như thời còn rất trẻ; còn bây giờ thì cô không thích nó. Cứ phải nhìn thấy ngày sinh của mình, mà tiếp sau chẳng có cuộc hôn nhân nào ngoài việc cô em út lấy chồng, khiến cuốn sách thành một thứ đáng ghét; và hơn một lần, khi cha để sách mở sẵn trên bàn gần cô, cô đã tránh nhìn, gấp lại rồi đẩy ra xa.

Vả lại, cô từng chịu một phen thất vọng mà cuốn sách ấy, nhất là phần gia sử nhà mình, hẳn lúc nào cũng khơi lại. Người dự kiến thừa kế, chính là quý ông William Walter Elliot, người được cha cô hết sức hào hiệp bảo vệ quyền lợi, đã khiến cô thất vọng.

Từ khi còn rất trẻ, vừa biết anh sẽ là vị tòng nam tước tương lai nếu cô không có anh em trai, cô đã định lấy anh, và cha cô cũng luôn có ý ấy. Họ không quen anh từ thuở nhỏ; nhưng chẳng bao lâu sau khi Phu nhân Elliot qua đời, Ngài Walter đã tìm cách làm quen; những lời ngỏ ý tuy không được đáp lại nồng nhiệt, ông vẫn kiên trì, rộng lòng cho rằng đó chỉ là vẻ rụt rè khiêm tốn của tuổi trẻ; và trong một chuyến lên Luân Đôn vào mùa xuân của hai cha con, khi Elizabeth vừa bước vào độ xuân sắc, anh Elliot đã bị buộc phải gặp gỡ làm quen.

Lúc ấy anh còn rất trẻ, mới bắt đầu học luật; Elizabeth thấy anh vô cùng dễ mến, và mọi dự tính dành cho anh càng thêm vững chắc. Anh được mời đến dinh thự Kellynch; suốt những tháng còn lại của năm, người ta nhắc đến anh và mong anh đến; nhưng anh chẳng đến. Mùa xuân sau, hai cha con lại gặp anh ở Luân Đôn, thấy anh vẫn dễ mến như trước, lại khuyến khích, mời mọc, mong chờ, và anh lại không đến; rồi tin tiếp theo họ nhận được là anh đã lấy vợ. Thay vì tìm đường tiến thân theo lối đã vạch sẵn cho người thừa kế nhà Elliot, anh đã mua lấy sự độc lập bằng cách kết hôn với một phụ nữ giàu có nhưng xuất thân thấp kém.

Ngài Walter rất bất bình về chuyện ấy. Là trưởng tộc, ông cho rằng lẽ ra mình phải được hỏi ý kiến, nhất là sau khi đã công khai chìa tay nâng đỡ người thanh niên ấy; “Bởi hẳn người ta đã trông thấy chúng tôi đi cùng nhau,” ông nhận xét, “một lần ở Tattersall’s và hai lần trong tiền sảnh Hạ viện.” Ông tỏ rõ ý không bằng lòng, nhưng xem ra điều ấy chẳng mấy được để tâm. Anh Elliot không hề tìm lời phân trần; Ngài Walter cho anh không xứng được gia đình để mắt tới bao nhiêu thì anh cũng tỏ ra chẳng thiết được họ tiếp tục để mắt tới bấy nhiêu: mọi giao thiệp giữa họ đều chấm dứt.

Chuyện hết sức bẽ bàng ấy của anh Elliot, dù đã qua nhiều năm, vẫn khiến Elizabeth giận dữ; cô vốn thích chính con người anh, lại càng thích anh hơn vì là người thừa kế của cha, và niềm kiêu hãnh gia tộc mãnh liệt khiến cô chỉ thấy ở anh một người xứng đôi với con gái cả Ngài Walter Elliot. Trong hàng ngũ tòng nam tước, từ A đến Z, chẳng ai khiến cô vui lòng công nhận là ngang hàng đến thế. Vậy mà anh đã cư xử tệ hại đến nỗi, dù giờ đây (mùa hè năm 1814) cô đang mang những dải ruy băng đen để tang vợ anh, cô vẫn không thể cho rằng anh đáng để mình nghĩ đến lần nữa. Nỗi ô nhục do cuộc hôn nhân đầu tiên của anh gây ra có lẽ còn có thể bỏ qua, bởi chẳng có lý do gì để nghĩ rằng vết nhơ ấy còn truyền sang con cái, giá như anh không làm điều tệ hơn; nhưng, qua sự can thiệp quen thuộc của những người bạn tốt bụng, họ được biết anh đã nói hết sức vô lễ về tất cả bọn họ, hết sức coi nhẹ và khinh miệt chính dòng máu của mình cùng những danh vị sau này sẽ thuộc về anh. Đó là điều không thể tha thứ.

Đó là những ý nghĩ và cảm xúc của Elizabeth Elliot; đó là những lo toan làm vẩn đục, những xao động làm đổi khác cái cảnh sống đều đều và thanh nhã, sung túc và trống rỗng của cô; đó là những tâm tình đem chút hứng thú vào quãng đời dài chẳng có gì xảy ra trong một giới giao du ở miền quê, lấp đầy những khoảng trống, vì cô chẳng quen làm việc hữu ích gì ở bên ngoài, cũng chẳng có năng khiếu hay tài nghệ nào để tiêu khiển trong nhà.

Nhưng giờ đây, cô bắt đầu có thêm một mối bận tâm lo lắng khác. Cha cô ngày càng chật vật về tiền bạc. Cô biết giờ đây mỗi khi ông cầm cuốn Danh bạ tòng nam tước lên, ấy là để xua khỏi đầu những hóa đơn đòi tiền kếch sù của những người bán hàng cho ông, cùng những lời xa gần khó nghe của ông Shepherd, người đại diện lo việc cho ông. Điền sản Kellynch đem lại lợi tức khá, nhưng không đủ đáp ứng nếp sống bề thế mà, theo Ngài Walter, người sở hữu nó phải giữ. Khi Phu nhân Elliot còn sống, mọi việc còn có quy củ, có chừng mực, có tiết kiệm, nên vừa đủ giữ cho chi tiêu của ông không vượt quá thu nhập; nhưng mọi sự biết suy tính ấy đều chết theo bà, và từ đó ông liên tục chi quá thu. Ông không thể nào tiêu ít hơn; ông chỉ làm đúng những việc danh phận Ngài Walter Elliot nhất thiết đòi hỏi; vậy mà dù chẳng có lỗi gì, ông không những ngày càng mắc nợ đến mức đáng sợ, lại còn phải nghe nhắc đến chuyện ấy quá thường xuyên, đến nỗi mọi cố gắng tiếp tục giấu con gái, dù chỉ một phần, đều trở nên vô ích. Mùa xuân vừa rồi ở Luân Đôn, ông đã bóng gió đôi lời với cô; thậm chí còn nói: “Chúng ta có thể cắt giảm chi tiêu không? Con có nghĩ ra được khoản nào chúng ta có thể cắt giảm không?” Và Elizabeth, công bằng mà nói, với sự sốt sắng ban đầu của một người đàn bà đang hoảng hốt, đã nghiêm túc nghĩ xem có thể làm gì, cuối cùng đề xuất hai cách tiết kiệm: bỏ bớt vài khoản từ thiện không cần thiết, và thôi không sắm lại đồ đạc cho phòng khách; sau đó cô còn thêm vào các giải pháp ấy một ý hay là không mang quà về cho Anne như thông lệ hằng năm. Nhưng những biện pháp ấy, tự chúng dẫu hay đến đâu, vẫn không đủ đối phó với mức độ thực sự của mối họa, mà chẳng bao lâu sau Ngài Walter buộc phải thú nhận toàn bộ với cô. Elizabeth không đề xuất được cách nào hiệu quả hơn. Cũng như cha, cô thấy mình bị bạc đãi và kém may mắn; cả hai đều không nghĩ ra cách giảm bớt chi tiêu mà không phương hại đến thể diện, hoặc phải từ bỏ tiện nghi đến mức không sao chịu nổi.

Ngài Walter chỉ có quyền định đoạt một phần nhỏ điền sản; nhưng cho dù từng mẫu Anh đất đều có thể chuyển nhượng, thì cũng chẳng khác gì. Ông đã hạ mình đem thế chấp đến hết mức quyền hạn cho phép, nhưng bán đi thì ông sẽ không bao giờ hạ mình đến thế. Không; ông sẽ không bao giờ làm nhục tên tuổi mình đến mức ấy. Điền trang Kellynch phải được truyền lại nguyên vẹn, y như khi về tay ông.

Hai người bạn tâm phúc của họ, ông Shepherd, sống ở thị trấn họp chợ gần đó, và Phu nhân Russell, được mời đến cho lời khuyên; cả hai cha con dường như đều trông mong một trong hai người sẽ nghĩ ra kế gì vừa gỡ được khó khăn vừa giảm được chi tiêu, mà sở thích và lòng kiêu hãnh vẫn được chiều chuộng trọn vẹn như cũ.

---